Rust Programlama Dili

Merhaba, Dünya!

Artık Rust’ı kurduğunuza göre ilk Rust programınızı yazmanın zamanı geldi. Yeni bir dil öğrenirken ekrana Merhaba, dünya! metnini yazdıran küçük bir program yazmak gelenektir; biz de burada aynısını yapacağız!

Proje Dizinini Ayarlamak

İşe Rust kodunuzu saklayacağınız bir dizin oluşturarak başlayacaksınız. Kodunuzun nerede durduğu Rust açısından fark etmez; ancak bu kitaptaki alıştırmalar ve projeler için ev dizininizde bir projects dizini oluşturmanızı ve tüm projelerinizi orada tutmanızı öneririz.

Bir terminal açın; projects dizinini ve onun içinde “Merhaba, dünya!” projesinin dizinini oluşturmak için aşağıdaki komutları girin.

Linux, macOS ve Windows’taki PowerShell için şunu girin:

$ mkdir ~/projects
$ cd ~/projects
$ mkdir merhaba_dunya
$ cd merhaba_dunya

Windows CMD için şunu girin:

> mkdir "%USERPROFILE%\projects"
> cd /d "%USERPROFILE%\projects"
> mkdir merhaba_dunya
> cd merhaba_dunya

Rust Programlamanın Temelleri

Ardından yeni bir kaynak dosya oluşturun ve adını main.rs koyun. Rust kaynak dosyaları her zaman .rs uzantısıyla biter. Dosya adınızda birden fazla kelime kullanıyorsanız kelimeleri ayırmak için alt çizgi (_) kullanmak yerleşik bir gelenektir. Örneğin merhabadunya.rs yerine merhaba_dunya.rs kullanın.

Şimdi yeni oluşturduğunuz main.rs dosyasını açın ve Liste 1-1’deki kodu girin.

fn main() {
    println!("Merhaba, dünya!");
}

Dosyayı kaydedin ve ~/projects/merhaba_dunya dizinindeki terminal pencerenize geri dönün. Linux veya macOS üzerinde dosyayı derlemek ve çalıştırmak için aşağıdaki komutları girin:

$ rustc main.rs
$ ./main
Merhaba, dünya!

Windows’ta ./main yerine .\main komutunu girin:

> rustc main.rs
> .\main
Merhaba, dünya!

İşletim sisteminiz ne olursa olsun terminale Merhaba, dünya! metni yazdırılmalıdır. Bu çıktıyı göremiyorsanız yardım alma yolları için Kurulum bölümündeki “Sorun Giderme” kısmına tekrar göz atın.

Eğer Merhaba, dünya! yazdırıldıysa tebrikler! Resmen bir Rust programı yazdınız. Bu sizi bir Rust programcısı yapar; aramıza hoş geldiniz!

Bir Rust Programının Anatomisi

Şimdi bu “Merhaba, dünya!” programını ayrıntılı olarak inceleyelim. İşte yapbozun ilk parçası:

fn main() {

}

Bu satırlar main adında bir fonksiyon tanımlar. main fonksiyonu özeldir: Çalıştırılabilir her Rust programında çalışan ilk kod her zaman budur. Buradaki ilk satır, hiçbir parametre almayan ve değer döndürmeyen main adında bir fonksiyon bildirir. Parametreleri olsaydı bunlar parantezlerin (()) içine yazılırdı.

Fonksiyon gövdesi {} içine alınmıştır. Rust, tüm fonksiyon gövdelerinin süslü parantez içine alınmasını zorunlu kılar. Açılış süslü parantezini fonksiyon bildirimiyle aynı satıra koymak ve araya bir boşluk bırakmak iyi bir kodlama stili kabul edilir.

main fonksiyonunun gövdesi şu kodu barındırır:

#![allow(unused)]
fn main() {
println!("Merhaba, dünya!");
}

Bu küçük programdaki tüm işi bu satır yapar: Ekrana metin yazdırır. Burada dikkat edilmesi gereken üç önemli ayrıntı vardır.

Birincisi, println! bir Rust makrosunu çağırır. Bunun yerine bir fonksiyon çağırsaydı println şeklinde (! olmadan) yazılırdı. Rust makroları, Rust sözdizimini genişletmek amacıyla kod üreten kodlar yazmanın bir yoludur; makroları Bölüm 20’de daha ayrıntılı ele alacağız. Şimdilik ! kullanımının normal bir fonksiyon yerine bir makro çağırdığınız anlamına geldiğini ve makroların her zaman fonksiyonlarla aynı kurallara uymadığını bilmeniz yeterlidir.

İkincisi, "Merhaba, dünya!" metnini (string) görüyorsunuz. Bu metni println! makrosuna argüman olarak iletiyoruz ve metin ekrana yazdırılıyor.

Üçüncüsü, bu ifadenin sona erdiğini ve bir sonrakinin başlamaya hazır olduğunu belirten noktalı virgül (;) ile satırı sonlandırıyoruz. Rust kod satırlarının çoğu noktalı virgülle biter.

Derleme ve Çalıştırma

Az önce yeni oluşturduğunuz bir programı çalıştırdınız; şimdi bu süreçteki her bir adımı inceleyelim.

Bir Rust programını çalıştırmadan önce, rustc komutuna kaynak dosyanızın adını vererek onu Rust derleyicisiyle derlemeniz gerekir:

$ rustc main.rs

C veya C++ geçmişiniz varsa bunun gcc ya da clang kullanımına benzediğini fark edeceksiniz. Derleme başarıyla tamamlandığında Rust, çalıştırılabilir bir ikili dosya (binary executable) üretir.

Linux, macOS ve Windows’taki PowerShell’de, komut kabuğunuza ls komutunu girerek çalıştırılabilir dosyayı görebilirsiniz:

$ ls
main  main.rs

Linux ve macOS’te iki dosya görürsünüz. Windows’ta PowerShell kullandığınızda ise CMD’dekiyle aynı üç dosyayı görürsünüz. Windows CMD’de şu komutu girebilirsiniz:

> dir /B %= /B seçeneği yalnızca dosya adlarını gösterir =%
main.exe
main.pdb
main.rs

Bu çıktı; .rs uzantılı kaynak kod dosyasını, çalıştırılabilir dosyayı (Windows’ta main.exe, diğer tüm platformlarda main) ve Windows kullanıyorsanız hata ayıklama bilgilerini içeren .pdb uzantılı dosyayı gösterir. Buradan main veya main.exe dosyasını şu şekilde çalıştırabilirsiniz:

$ ./main # veya Windows'ta .\main

Eğer main.rs dosyanız “Merhaba, dünya!” programınızsa bu satır terminalinize Merhaba, dünya! yazdırır.

Ruby, Python veya JavaScript gibi dinamik bir dile daha aşinaysanız bir programı derleme ve çalıştırma işlemlerini ayrı adımlar hâlinde yapmaya alışkın olmayabilirsiniz. Rust, önceden derlenen (ahead-of-time compiled / AOT) bir dildir; yani bir programı derleyip ürettiğiniz çalıştırılabilir dosyayı başka birine verebilirsiniz ve o kişi bilgisayarında Rust kurulu olmasa bile programı çalıştırabilir. Birine bir .rb, .py veya .js dosyası verirseniz karşı tarafın bilgisayarında sırasıyla bir Ruby, Python veya JavaScript dil uygulamasının (yorumlayıcısının veya çalışma ortamının) kurulu olması gerekir. Buna karşılık o dillerde programınızı derleyip çalıştırmak için tek bir komut yeterlidir. Dil tasarımında her karar bir ödünleşimdir.

Basit programlar için doğrudan rustc ile derleme yapmak yeterlidir; ancak projeniz büyüdükçe tüm derleme seçeneklerini yönetmek ve kodunuzu paylaşmayı kolaylaştırmak isteyeceksiniz. Bir sonraki bölümde, gerçek dünya Rust programları yazmanıza yardımcı olacak Cargo aracını tanıtacağız.