Rust Programlama Dili

Merhaba, Dünya!

Artık Rust’ı kurduğunuza göre, ilk Rust programınızı yazmanın zamanı geldi. Yeni bir dil öğrenirken ekrana Merhaba, dünya! metnini yazdıran küçük bir program yazmak bir gelenektir, bu yüzden biz de burada aynısını yapacağız!

Not: Bu kitap, komut satırına temel düzeyde aşina olduğunuzu varsayar. Rust, kullandığınız düzenleyici, araçlar veya kodunuzun nerede bulunduğu konusunda herhangi bir özel talepte bulunmaz; bu nedenle komut satırı yerine bir IDE kullanmayı tercih ederseniz, favori IDE’nizi kullanmaktan çekinmeyin. Günümüzde pek çok IDE’nin belirli düzeyde Rust desteği vardır; detaylar için IDE’nin kendi dokümantasyonunu inceleyin. Rust ekibi, rust-analyzer üzerinden mükemmel bir IDE desteği sunmaya odaklanmıştır. Daha fazla detay için Ek D bölümüne bakabilirsiniz.

Proje Dizinini Ayarlamak

İşe, Rust kodunuzu saklayacağınız bir dizin oluşturarak başlayacaksınız. Kodunuzun nerede bulunduğu Rust için fark etmez, ancak bu kitaptaki egzersizler ve projeler için, ev dizininizde bir projects dizini oluşturmanızı ve tüm projelerinizi orada tutmanızı öneririz.

Bir terminal açın ve bir projects dizini ile bu projects dizini içinde “Merhaba, dünya!” projesi için bir dizin oluşturmak üzere aşağıdaki komutları girin.

Linux, macOS ve Windows’ta PowerShell için şunu girin:

$ mkdir ~/projects
$ cd ~/projects
$ mkdir merhaba_dunya
$ cd merhaba_dunya

Windows CMD için şunu girin:

> mkdir "%USERPROFILE%\projects"
> cd /d "%USERPROFILE%\projects"
> mkdir merhaba_dunya
> cd merhaba_dunya

Rust Programlamanın Temelleri

Ardından, yeni bir kaynak dosya oluşturun ve adını main.rs koyun. Rust dosyaları her zaman .rs uzantısıyla biter. Dosya adınızda birden fazla kelime kullanıyorsanız, bunları ayırmak için alt çizgi (underscore) kullanmak bir gelenektir. Örneğin, merhabadunya.rs yerine merhaba_dunya.rs kullanın.

Şimdi yeni oluşturduğunuz main.rs dosyasını açın ve Liste 1-1’deki kodu girin.

fn main() {
    println!("Merhaba, dünya!");
}

Dosyayı kaydedin ve ~/projects/merhaba_dunya dizinindeki terminal pencerenize geri dönün. Linux veya macOS üzerinde, dosyayı derlemek ve çalıştırmak için aşağıdaki komutları girin:

$ rustc main.rs
$ ./main
Merhaba, dünya!

Windows’ta, ./main yerine .\main komutunu girin:

> rustc main.rs
> .\main
Merhaba, dünya!

İşletim sisteminiz ne olursa olsun, terminale Merhaba, dünya! metni (string) yazdırılmalıdır. Eğer bu çıktıyı göremiyorsanız, yardım alma yolları için Kurulum bölümündeki “Sorun Giderme” kısmına tekrar başvurun.

Eğer Merhaba, dünya! yazdırıldıysa, tebrikler! Resmen bir Rust programı yazdınız. Bu sizi bir Rust programcısı yapar; aramıza hoş geldiniz!

Bir Rust Programının Anatomisi

Hadi bu “Merhaba, dünya!” programını detaylıca inceleyelim. İşte yapbozun ilk parçası:

fn main() {

}

Bu satırlar main adında bir fonksiyon tanımlar. main fonksiyonu özeldir: Çalıştırılabilir (executable) her Rust programında her zaman çalışan ilk koddur. Burada, ilk satır hiçbir parametresi olmayan ve hiçbir şey döndürmeyen main adında bir fonksiyonu bildirir (declare). Eğer parametreleri olsaydı, bunlar parantezlerin (()) içine yazılırdı.

Fonksiyonun gövdesi {} içine sarılmıştır. Rust, tüm fonksiyon gövdelerinin etrafında süslü parantezler (curly brackets) gerektirir. Açılış süslü parantezini fonksiyon bildirimiyle aynı satıra yerleştirmek ve aralarına bir boşluk eklemek iyi bir stil olarak kabul edilir.

Not: Rust projeleri genelinde standart bir stile bağlı kalmak isterseniz, kodunuzu belirli bir stilde biçimlendirmek için rustfmt adı verilen otomatik bir biçimlendirme aracı kullanabilirsiniz (rustfmt hakkında daha fazla bilgi için Ek D’ye bakın). Rust ekibi bu aracı tıpkı rustc gibi standart Rust dağıtımına dahil etmiştir, bu yüzden bilgisayarınızda halihazırda kurulu olmalıdır!

main fonksiyonunun gövdesi şu kodu barındırır:

#![allow(unused)]
fn main() {
println!("Merhaba, dünya!");
}

Bu satır bu küçük programdaki tüm işi yapar: Ekrana metin yazdırır. Burada fark edilmesi gereken üç önemli detay vardır.

Birincisi, println! bir Rust makrosunu çağırır. Eğer bunun yerine bir fonksiyon çağırsaydı, println olarak (sonunda ! olmadan) girilirdi. Rust makroları, Rust sözdizimini (syntax) genişletmek için kod üreten kod yazmanın bir yoludur ve bunları Bölüm 20’de daha detaylı tartışacağız. Şimdilik, sadece bir ! kullanmanın normal bir fonksiyon yerine bir makro çağırdığınız anlamına geldiğini ve makroların her zaman fonksiyonlarla aynı kurallara uymadığını bilmeniz yeterlidir.

İkincisi, "Merhaba, dünya!" metnini (string) görüyorsunuz. Bu metni println!’e bir argüman olarak aktarıyoruz ve metin ekrana yazdırılıyor.

Üçüncüsü, satırı bu ifadenin bittiğini ve bir sonrakinin başlamaya hazır olduğunu belirten bir noktalı virgülle (;) sonlandırıyoruz. Rust kod satırlarının çoğu noktalı virgülle biter.

Derleme ve Çalıştırma

Az önce yeni oluşturduğunuz bir programı çalıştırdınız, şimdi bu süreçteki her bir adımı inceleyelim.

Bir Rust programını çalıştırmadan önce, onu Rust derleyicisini (compiler) kullanarak, rustc komutunu girip kaynak dosyanızın adını vererek şu şekilde derlemelisiniz:

$ rustc main.rs

Eğer C veya C++ altyapınız varsa, bunun gcc veya clang’e benzediğini fark edeceksiniz. Başarılı bir şekilde derlendikten sonra, Rust çalıştırılabilir bir ikili dosya (binary executable) çıktısı verir.

Linux, macOS ve Windows’ta PowerShell’de, shell’inizde ls komutunu girerek çalıştırılabilir dosyayı görebilirsiniz:

$ ls
main  main.rs

Linux ve macOS’te iki dosya göreceksiniz. Windows’ta PowerShell ile, CMD kullanarak göreceğiniz aynı üç dosyayı göreceksiniz. Windows’ta CMD ile şunu girerdiniz:

> dir /B %= /B seçeneği sadece dosya adlarını göster demektir =%
main.exe
main.pdb
main.rs

Bu çıktı; .rs uzantılı kaynak kod dosyasını, çalıştırılabilir dosyayı (Windows’ta main.exe, ancak diğer tüm platformlarda main) ve Windows kullanırken .pdb uzantılı hata ayıklama bilgilerini içeren bir dosyayı gösterir. Buradan main veya main.exe dosyasını şu şekilde çalıştırırsınız:

$ ./main # veya Windows'ta .\main

Eğer main.rs dosyanız “Merhaba, dünya!” programınızsa, bu satır terminalinize Merhaba, dünya! yazdırır.

Ruby, Python veya JavaScript gibi dinamik bir dile daha aşinaysanız, bir programı derleme ve çalıştırmayı ayrı adımlar olarak gerçekleştirmeye alışkın olmayabilirsiniz. Rust, önceden derlenen (ahead-of-time compiled) bir dildir; yani bir programı derleyip çalıştırılabilir dosyasını başka birine verebilirsiniz ve o kişi, bilgisayarında Rust kurulu olmasa bile programı çalıştırabilir. Birine bir .rb, .py veya .js dosyası verirseniz, (sırasıyla) bir Ruby, Python veya JavaScript implementasyonunun sistemlerinde kurulu olması gerekir. Ancak o dillerde, programınızı derlemek ve çalıştırmak için sadece bir komuta ihtiyacınız vardır. Dil tasarımında her şey bir ödünleşimdir.

Sadece rustc ile derlemek basit programlar için iyidir, ancak projeniz büyüdükçe tüm seçenekleri yönetmek ve kodunuzu paylaşmayı kolaylaştırmak isteyeceksiniz. Bir sonraki bölümde, gerçek dünyadaki Rust programlarını yazmanıza yardımcı olacak Cargo aracını size tanıtacağız.